Organistówka – pierwsza bielszowicka szkoła

W 1665 roku do Bielszowic przybyli kościelni wizytatorzy z zadaniem sporządzenia raportu na temat stanu parafii. Z lektury dokumentu wynika, że nasza miejscowość była zaniedbana: drewniany kościół  pw. Wszystkich Świętych znajdował się w nieładzie, na miejscu nie było proboszcza, a właściciele wioski nie troszczyli się swe dobra. Dla nas istotniejsza jest jednak informacja dotycząca rektora szkoły i jego zarobków – autorzy protokołu podają, że otrzymywał z fundacji niejakiego Wiktoryna Będowskiego jeden floren i 6 groszy. To pierwsza wzmianka dotycząca bielszowickiej oświaty.

organistówka
Organistówka. Zdjęcie z lat 80. XX w.

Początki szkolnictwa na Ziemi Bytomskiej sięgają czasów średniowiecza i wiążą się z działalnością szkół parafialnych. Pierwszą, wzmiankowaną już w roku 1428, była szkoła w Bytomiu. Sieć szkół parafialnych w dużej mierze uległa zniszczeniu na skutek wojny trzydziestoletniej (1618 – 1648). Prawdziwą rewolucję w strukturze miejscowego szkolnictwa przyniósł dopiero wiek XVIII, kiedy to rosnące w siłę państwo pruskie przejęło z rąk austriackich Śląsk, rozpoczynając zakrojoną na szeroką skalę reformę oświaty. Wówczas Bielszowice posiadały już od dawna własną szkołę, tak więc nie zawdzięczała ona swego powstania ustawodawstwu pruskiemu, lecz miała rodowód stricte kościelny. Potwierdza to protokół wizytacji szkolnej z 11 lutego 1789 roku, w którym odnotowano, iż w Bielszowicach szkoła nie jest utworzona na mocy królewskiego edyktu, ale dzieci są uczone w domu organisty. Pierwsza pewna wzmianka o nauczycielu w Bielszowicach pochodzi z roku 1744. Tomasz Wesołek, określany mianem organisty–nauczyciela, posiadał „odpowiednie przygotowanie do nauczania.” Znał język niemiecki, lecz nie zdołał go przyswoić swym podopiecznym, ponieważ w nauczaniu posługiwał się polszczyzną. Pracował w Bielszowicach ćwierć wieku, zmarł ociemniały w 1787 roku w wieku 95 lat. Kolejny nauczyciel, Józef Samuel, uczył dzieci tylko czytania, pisania i śpiewu, co szybko doprowadziło do zmiany na stanowisku nauczyciela, którym został syn Tomasza Wesołka, Wawrzyniec. Pełnił on łączoną funkcję nauczyciela i organisty znacznie krócej od ojca, bo pomiędzy 1778 a 1782 rokiem. Był ostatnim nauczycielem bielszowickim, który sprawował swój urząd z nadania kościelnego.

OKŁADKA 13 2
Organistówka około 1930 r.

         Kiedy w roku 1763 w Prusach wprowadzono obowiązek szkolny dla dzieci płci męskiej, i w związku z tym, w szkole pojawiło się obowiązkowe nauczanie języka niemieckiego, pociągnęło to za sobą zasadnicze zmiany. Datą początkową  „nowożytnych” dziejów szkoły bielszowckiej był rok 1782, w którym władze pruskie wyznaczyły pierwszego państwowego nauczyciela. Został nim Rafał Mazurek, zaś po nim tę funkcję pełnili kolejno: Antoni Job (w latach 1784 – 1790), Jan Imiela (1791 – 1836; w tym czasie pracowali w Bielszowicach też tak zwani adjuwanci, czyli nauczyciele pomocniczy: Ludwik Heller, Melchior Naclawa, Wawrzyniec Scheidle, Antoni Bialon, Cichoń, Koronowski oraz Stefan Nawrath), Franciszek Sługa (1839), Florian Musiał, Karol Drobny, Antoni Schindler, Teodor Lipka, Jan Ducka, Ernst Tobias oraz rektor Wehse, który był ostatnim kierownikiem szkoły pełniącym jednocześnie funkcję organisty.

  Zajęcia szkolne odbywały się w domu organisty – Organistówce, która nie była jednak w stanie pomieścić stale rosnącej liczby dzieci. W protokole wizytacyjnym z 1789 roku zanotowano, że gospodarz żali się na ciasnotę panującą w budynku. Pierwotna Organistówka składała się bowiem tylko z jednej izby, która pełniła jednocześnie rolę sali lekcyjnej i mieszkania nauczyciela. W 1790 roku, wychodząc naprzeciw prośbom organisty Antoniego Joba, dobudowano do niej dodatkową salę lekcyjną oraz postawiono toaletę (zajęcia nadal jednak prowadzono wspólnie dla chłopców i dziewczynek).

stary kosciół rys12
Rycina przedstawiająca dawny bielszowicki kościół i jego obejście (na podstawie obrazu Juliusza Marcisza). Po prawej drewniana organistówka.

W 1816 roku wzniesiono nowy drewniany budynek szkolny, który w 1828 roku został zastąpiony murowanym. Szkoła mieściła zaledwie dwie sale lekcyjne, a w związku z tym, że naukę pobierały w niej także dzieci z pobliskich Kończyc i Pawłowa, w 1844 roku została powiększona między innymi o mieszkania dla nauczycieli pomocniczych. Z każdym kolejnym rokiem uczniów jednak gwałtownie przybywało (druga klasę otwarto w roku 1853, w 1855 roku naukę pobierało 368 uczniów), tak więc na cele edukacyjne zdecydowano się wydzierżawić piętro miejscowej synagogi. Było to rozwiązanie tymczasowe; od tej pory czyniono energiczne starania w celu wzniesienia oddzielnych szkół dla Pawłowa i Kończyc, jak też innych przysiółków, w tym „Kątów”, gdzie na cele szkolne przekazano stary cekhauz. W 1881 roku w centrum Bielszowic wzniesiono nowy budynek szkolny, który w okresie międzywojennym zyskał miano Szkoły Powszechnej nr 1. Pierwszym dyrektorem mianowano Ernsta Tobiasa, który od stycznia 1872 roku pełnił w Bielszowicach obowiązki parafialnego organisty i nauczyciela. Warto w tym miejscu przywołać jego wspomnienia z 1916 roku: Kiedy tu przybyłem, gmina była nieliczna, a w szkole panowały tragiczne warunki. Pod opieką miałem 400 uczniów, których uczyłem w pojedynkę. Początkowo językiem wykładowym był polski, dopiero od 1872 stał się nim niemiecki. Wymagało to poprawy panujących w szkole warunków. Byłem naocznym świadkiem tego, jak licząca niespełna 1000 mieszkańców wioska zmienia się w kilkunastotysięczną osadę. Na początku przebywali tu dwaj nauczyciele, a obecnie w Bielszowicach jest już pięć gmachów szkolnych, w których pracuje blisko pięćdziesięciu pedagogów.

Tobias
Zdjęcie z 1886 r. przedstawiające uczniów klasy I Schule I. W środku wieloletni parafialny organista i rektor szkoły, Ernst Tobias.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s