Jak wyglądał herb Bielszowic?

Przez stulecia Bielszowice funkcjonowały jako samodzielna gmina. Posiadały własnego sołtysa (urząd ten pełnili przeważnie miejscowi gospodarze, a także organiści, kościelni, a nawet… grabarze)  i ławę wiejską. Z czasem wioska otrzymała też własny herb. Po raz pierwszy pojawia się on w dokumentach z połowy XVIII wieku, ale jego geneza sięga początków osadnictwa na naszym terenie.

kamienny topór
Kamienne topory z okresu schyłkowego paleolitu

         Utarło się przekonanie, że pierwsi  mieszkańcy Bielszowic żyli wyłącznie z uprawy roli. Pamiętajmy jednak, iż obszar dzisiejszej Rudy Śląskiej aż do schyłku średniowiecza (a w przypadku takich dzielnic, jak np. Nowy Bytom, do początku wieku XIX)  pokrywał gęsty las. Dzięki badaniom archeologicznym wiemy, że początki osadnictwa w Bielszowicach sięgają  epoki kamienia. Trudno się temu dziwić, skoro zarówno bogata w zwierzynę puszcza (której resztki znajdują się na południu osady na pograniczu z Halembą; przecina je autostrada A4), jak i krystalicznie czysta, rybna  Bielcza, zachęcały ówczesne gromady do zakładania tu swych siedzib. Dowiodły tego odkrycia ostatnich dziesięcioleci. Przykładowo: po II wojnie światowej na północno-zachodnim skraju osady znaleziono kamienny topór sprzed około 10 tysięcy lat. Właśnie, topór! Do czego mógł służyć? Trudno jednoznacznie stwierdzić, jednak tego typu narzędzia wykorzystywano wówczas przede wszystkim do karczowania lasu. Jak pokazują zachowane mapy z

pieczęć 1816
Pieczęć gminy bielszowickiej z 1816 r. zawierająca herb wsi – topór. Napis w otoku po niemiecku: Bielschowitz Gem. Sig. Beuthner Creis (Pieczęć gminy Bielszowice w powiecie bytomskim)

początku XVIII wieku, tereny leżące bezpośrednio nad Bielczą (czyli obecną Kochłówką) były pozbawione drzew, które wycięto celem uzyskania ziemi pod uprawę. Tak powstał m. in. proboszczowski blych służący później bielszowiczanom do bielenia płótna (wspominamy o nim w innym artykule). To, że nasi przodkowie obok uprawy roli parali się też wyrębem, potwierdza rozkaz wojewody opolskiego   Jana, który, jak podaje ks. Józef Knosała,  w 1513 r. zażądał,  żeby miasto Bytom i okolica dla poprawienia i umocnienia fortecy granicznej w Świerklańcu dostarczyły belek dębowych. Co ciekawe, bielszowiczanie ociągali się z wykonaniem polecenia, tak więc dwa lata później  otrzymali napomnienie. To banalne w gruncie rzeczy zdarzenie ułatwia nam poznać okoliczności powstania bielszowickiego herbu. Jego najstarsza znana wersja pochodzi co prawda dopiero z roku 1789, ale  jest niemal pewne, że był w użyciu wcześniej. Jak podaje ks. Knosała, herb przedstawiał topór z napisem wokoło „Bielschowitzer Gem. Sig. Beuthener Creis”. Znany badacz ma tu na myśli pieczęć miejscowej gminy (napis znajdował się w otoku i w tłumaczeniu na język polski oznaczał: Pieczęć gminy Bielszowice w powiecie bytomskim). Udało nam się dotrzeć do kilku nieco młodszych wersji owej pieczęci (prezentujemy je na załączonych zdjęciach). Na początku XX wieku bielszowicki herb składał się już z dwóch elementów – skrzyżowanych topora i młota. Modyfikacja miała związek z rozpoczęciem eksploatacji węgla na przełomie XVIII i XIX wieku (młot jest jednym z symboli górnictwa). Pamiętajmy też o istnieniu w Bielszowicach kamieniołomu-równie dobrze młot w herbie  może nawiązywać do niego.

 

pieczęć 1836
Pieczęcie gminy (z prawej) i parafii bielszowickiej z 1836 r.

         Warto przy tej okazji poświęcić nieco miejsca pierwszym znanym sołtysom Bielszowic. Niestety trudno ustalić, od kiedy urząd ten był w naszej miejscowości sprawowany. Dopiero źródła z XVIII i XIX wieku zawierają więcej interesujących nas danych. Pochodzą one przede wszystkim z dokumentów parafialnych, a także protokołów zebrań rady gminy, prowadzonych od roku 1874.  Poniżej zamieszczamy nazwiska bielszowickich sołtysów od II połowy XVIII w. aż do wybuchu II wojny światowej.

Imię i nazwisko; lata urzędowania

Antoni Marek 1772-1787;

Wojtek Copik 1788-1791;

Wawrzyniec Kosman 1801-1804;

Fabian Guziel 1806-1808;

Szymon Marek 1812-1815;

Kaspar Simecko (Szymecko) 1816;

Walenty Szemczyk (Spenczyk) 1817-1828;

Kaspar Szymecko 1829-1831;

Jan Wieczorek 1834;

Marcin Copik 1836;

Mikołaj Kosman 1837-1844;

Norbert Spyra 1845;

Feliks Szemczyk 1847-1850;

Paweł Kosman 1856;

Ignacy Cop;

(?)Wieczorek,

Józef Woźnica 1870-1892;

Karol Rutkowski 1892-1904;

Jan Nagel 1904-1914 (był pierwszym płatnym naczelnikiem gminy);

Paweł Żabka 1914 – 1926;

Jan Naczeński (zastępca naczelnika w latach 1926-1927);

Józef Hanke (naczelnik komisaryczny od maja do grudnia 1927 r.);

Antoni Olszowski 1927-1939.

pieczęć gminy
Pieczęć bielszowickiej gminy z początku XX w. – zawierająca już topór skrzyżowany z młotem

         Po wojnie, na skutek zmian politycznych, nowym naczelnikiem gminy został lokalny działacz robotniczy Alfred Panic. Bielszowice pozostały samodzielną gminą do roku 1951, kiedy to stały się częścią Nowego Bytomia. Od stycznia 1959 r. są dzielnicą Rudy Śląskiej. Dawny budynek gminy, powstały na początku XX wieku, przetrwał do końca lat 80. Po 1951 roku mieściła się w nim siedziba Milicji Obywatelskiej.

Bielszowice – położenie geograficzne, pochodzenie nazwy

     Bielszowice leżą między 18° 51 ´28´´ a 18° 51´ 38´´ długości geograficznej wschodniej oraz 50° 15´ 05´´ a 50° 17´ 00´´ szerokości geograficznej północnej. Miejscowość znajduje się  w południowej części Wyżyny Śląskiej, najwyższy swój punkt osiąga na krańcu północno – zachodnim (321 m n.p.m.), stopniowo obniżając się ku południu w stronę Potoku Bielszowickiego, współcześnie znanego pod nazwą Kochłówki (najniższy punkt miejscowości w tym rejonie wznosi się na wysokość 236 m n.p.m.). Osada w całości znajduje się w dorzeczu Odry, choć linia przebiegu działu wodnego Wisły leży zaledwie cztery kilometry na zachód od miejscowości (obszar ten, w poprzednich stuleciach porośnięty gęstą puszczą, stanowił również umowną granicę oddzielającą tereny zamieszkałe przez plemiona Opolan i Wiślan). Największym ciekiem wodnym Bielszowic jest wspomniany już Potok Bielszowicki (Bielcza), który posiada kilka niewielkich dopływów. Na mapie  Śląska autorstwa Jana Wolfganga Wielanda (tzw. mapa Homanna) z 1736 roku  figurują trzy drobne potoki zasilające Kochłówkę. Warto wspomnieć, że na terenie Rudy Śląskiej Potok Bielszowicki pod względem znaczenia ustępuje jedynie Kłodnicy, której jest prawobrzeżnym dopływem. Obecnie między prawym brzegiem Kochłówki a lasem rozciągają się rozległe tereny otwarte, na których spotkać jeszcze można pojedyncze pola uprawne, łąki, pastwiska, zagajniki i potoki. Bielszowice od północy graniczą z Zabrzem i Rudą, od zachodu również z Zabrzem, od strony południowej sąsiadują z Halembą, natomiast od wschodniej – z Czarnym Lasem i Wirkiem. Obszar zajmowany przez miejscowość wynosi obecnie niespełna 10 km2 (w roku 2004 miejscowość zajmowała powierzchnię 10,5 km2,jednak w 2006 roku do nowo powstałej dzielnicy Czarny Las przyłączono niewielki skrawek w północno – zachodniej części Bielszowic, co tłumaczy powyższy spadek). Na południowo – zachodnim skraju miejscowości znajdują się resztki lasu, będące pozostałością po wielkiej puszczy pokrywającej tutejsze tereny przed powstaniem pierwszych siedlisk ludzkich. Nad brzegiem Kochłówki obszar puszczy zaczął się już kurczyć w XVII wieku, o czym zaświadcza wspomniana mapa Homanna. Z biegiem czasu, ze względu na coraz bardziej intensywną eksploatację miejscowych kopalń na terenie lasu, pojawiać zaczęły się liczne rozpadliska. Intensywna działalność przemysłowa w XX wieku doprowadziła też do zubożenia jego  fauny. W drzewostanie lasu dominowały świerki, sosny, topole, więzy, jesiony, klony, olchy, lipy i jarzębiny; wśród fauny spotykano głównie zające, myszy polne, sarny, dziki, a z ptactwa bociany, dzierlatki, jaskółki, jastrzębie, kosy, dzikie kaczki, sikorki, skowronki, wrony, gawrony, trznadle i zięby.

kochłówka
Potok Bielszowicki (Kochłówka, Bielcza)

         Ustalenie pochodzenia nazwy „Bielszowice” nie jest łatwe. W kwestii etymologii nazwy „Bielszowice” na przestrzeni ostatnich dwustu lat badacze dziejów Górnego Śląska zaproponowali dość różnorodne interpretacje. Jednym z pierwszych był niemiecki historyk Kurt Vieth, który twierdził, jakoby nazwa Bielszowic wywodziła się od słowiańskiego słowa „biały”. Dowodził, że dawny zwyczaj bielenia płótna nad potokiem przepływającym przez wioskę został utrwalony w jej nazwie. Przypuszczał, iż suszące się materiały były widoczne z daleka i dlatego do osady przylgnęło takie określenie.

         Równie interesująco brzmią wyjaśnienia innego niemieckiego badacza, Jahanna Knie, który wspomina o istnieniu tak zwanego blychu  (Bleiche; była to niewielka łąka położona nad brzegiem potoku, wchodząca w skład roli proboszczowskiej), jak też  jako jedyny przytacza brzmienie nazwy osady z roku 1532 – Welschowitz. Historyk powołuje się tu zapewne na  urbarz ziemi bytomskiej.

Bielszowice na pruskiej mapie wojskowej z 1827 r.

         Przedstawiona powyżej hipoteza posiada spore grono zwolenników, jej słuszność potwierdza między innymi informacja zawarta w protokole wizytacyjnym z 1756 roku, w którym również jest mowa o „blychu”. Pole to służyło mieszkańcom wioski do bielenia płótna (w ten sposób czyszczono różnego typu materiały jeszcze w XIX wieku, kiedy tę technikę wyparły metody chemiczne).

          Ciekawą interpretację zaproponował w 1888 roku inny badacz etymologii nazw śląskich miejscowości, autor pierwszego syntetycznego opracowania toponimii śląskich miejscowości Heinrich Adamy, który nazwę Bielszowic wywodził od słów „biała wieś” (Weiβdorf).  Wspomniana argumentacja budzi jednak wątpliwości, gdyż Adamy błędnie zakładał, że niemiecka końcówka -witz powstała z przekształcenia łacińskiego vicus, czyli wieś. 

         Także rodzimy rudzki historyk Jan Stefan Dworak przyjmuje powyższy wywód za wiarygodny, ale jest zdania, iż nazwa osady równie dobrze może wywodzić się od potoku przepływającego przez miejscowość, kiedyś zwanego Bielczą. Teorie te nie wykluczają się, być może bielenie płótna dało nazwę potokowi, a ta z czasem przeszła na wioskę.

Wśród miejscowej ludności bardzo popularne było łączenie nazwy miejscowości z pierwszym historycznie potwierdzonym dziedzicem Bielszowic, Maciejem Bielczowskim Starszym. Pierwsza o nim wzmianka pochodzi z 1472 roku. Nazwa miejscowości jest jednak wyraźnie starsza, a wspomniany Maciej, zgodnie z ówczesnymi zwyczajami, przyjął zapewne przydomek od miejscowości, której był właścicielem.

         Z biegiem lat nazwa miejscowości przybierała różne formy, jednak niemal zawsze jako trzon zawierała cząstkę „biel”. I tak pojawiają się Belczowice (w 1472 roku), Bielczowicze, Bilczowice, Bilczowitz (na mapie Śląska Homanna z 1736 roku), czy Bielschowitz (w źródłach XIX – wiecznych).

RW